ตำนานรัก มะเมี๊ยะ กับ เจ้าน้อยศุขเกษม

เรื่องจริงหรือนวนิยายอิงประวัติศาสตร์ หลายท่านคงเคยได้ยินได้ฟังเพลงโฟล์คซองคำเมือง ชื่อ มะเมี๊ยะ มาบ้างแล้ว เนื้อเพลงมีอยู่ว่า “เรื่องมันแปดสิบปีมาแล้ว เจ้าน้อยศุขเกษมอายุได้สิบห้าปี เจ้าพ่อก็ส่งไปเรียนหนังสือที่เมืองมะละแหม่งโน้น ก็เลยเป็นเรื่องราวของกรรม ของเวรเขา มะเมี๊ยะ เป็นสาวแม่ค้า คนพม่าเมืองมะละแหม่ง งามล้ำเหมือนเดือน ส่องแสง คนมาแย่งหลงรักสาว มะเมี๊ยะบ่ยอมฮักไผ มอบใจ๋หื้อหนุ่มเชื้อเจ้า เป็นลูกอุปราชท้าวเชียงใหม่ แต่เมื่อเจ้าชายจบการศึกษา จำต้องลาจากมะเมี๊ยะไป เหมือนโดนมีดสับ ดาบฟันหัวใจ ปลอมเป็นผู้ชายหนีตามมา เจ้าชายเป็นราชบุตร แต่สุดที่รักเป็นพม่า ผิดประเพณีสืบมา ต้องร้างราแยกทาง โอ้ โอ๋ ก็เมื่อวันนั้น วันที่ต้องส่งคืนบ้านนาง เจ้าชายก็จัดขบวนช้าง ไปส่งนางคืนทั้งน้ำตา มะเมี๊ยะตรอมใจ อาลัยขื่นขม ถวายบังคมทูลลา สยายผมลง เช็ดบาท บาทา ขอลาไปก่อนแล้วชาตินี้ เจ้าชายก็ตรอมใจตาย มะเมี๊ยะเลยไปบวชชี ความรักมักเป็นเช่นนี้ แล เอย…” (เนื้อเพลงโดย จรัล มะโนเพ็ชร)

เนื้อเพลงมะเมี๊ยะ นับว่าเป็นบทคัดย่อเรื่องราวทั้งหมดอย่างเห็นภาพ ต่อไปนี้ จะได้ กล่าวถึงเนื้อเรื่องตามบันทึกประวัติศาสตร์ เป็นดังนี้ ร้อยตรี รองอำมาตย์ตรี เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่) มีนามเดิมว่า เจ้าน้อยศุขเกษม ราชโอรสองค์ใหญ่ในเจ้าแก้วนวรัฐ กับ เจ้าจามรีวงศ์ แห่งราชวงศ์ทิพยจักร ประสูติเมื่อปี พ.ศ.2423 เมื่อถึงวัย 15 ปี ได้ถูกส่งตัวไปศึกษายังโรงเรียนเซ็นต์แพททริค ในเมืองมะละแหม่ง ของพม่า แล้วได้พบรักกับแม่ค้าสาวชาวพม่า ในปี 2445 และได้ใช้ชีวิตฉัน สามีภรรยา เมื่อเรื่องเจ้าน้อยศุขเกษมรู้ถึงคุ้มเชียงใหม่ จึงถูกเรียกตัวกลับ เมื่อปี 2446 โดยมะเมี๊ยะ ปลอมตัวเป็นผู้ชายติดตามขบวนมาด้วย และให้คนสนิทปิดเป็นความลับ ในที่สุด เรื่องก็แดงขึ้น ทางคุ้มเชียงใหม่จึงบีบบังคับให้มะเมี๊ยะแยกทางจากเจ้าน้อยศุขเกษมโดยเด็ดขาดพร้อมทั้งส่งตัว นางกลับพม่า ด้วยเหตุที่ต่างฐานะกันมากเกินไป อีกทั้งเจ้าน้อยศุขเกษมต้องขึ้นเป็นเจ้าผู้ครอง นครเชียงใหม่ คนต่อไป จากนั้นก็ถูกบังคับให้อภิเษกสมรสกับเจ้าบัวชุม ณ เชียงใหม่ ด้วยความ ไม่เต็มใจ ด้วยการที่ต้องพลัดพรากจากผู้เป็นที่รัก ทำให้เจ้าน้อยศุขเกษมติดสุราอย่างหนักจนเป็น โรคพิษสุราเรื้อรัง ในที่สุด ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2457 สิริรวมอายุได้ 33 ปี

วิเคราะห์ข้อมูลในแง่ประวัติศาสตร์ มีคำถามหลายอย่างที่เกี่ยวกับมะเมี๊ยะว่า มีตัวตนอยู่จริงหรือไม่ ได้มีการสืบค้นข้อมูลเพื่อหาความจริงเรื่องนี้ แล้วนำมาเสวนากันในงานสโมสรศิลปวัฒนธรรม เสวนา หัวข้อ “เบื้องหลังรักของมะเมี๊ยะ”เมื่อวันที่ 22 สิงหาคม 2562 ที่ห้องโถงมติชนอคาเดมี มีสิ่งที่ย้อนแย้งกันหลายจุด จึงได้ยกเรื่องราวการสืบค้นตัวจริงของมะเมี๊ยะ เมื่อครั้งที่ผู้เสวนาได้ ไปสืบหาหลักฐานที่ฝั่งพม่าที่เมืองมะละแหม่ง ไม่มีใครรู้จักมะเมี๊ยะเลย แม้แต่คนที่เกิดทันอยู่ใน เหตุการณ์ยุคนั้น แม้แต่แม่ค้าบุหรี่ที่มีอาชีพเดียวกับมะเมี๊ยะด้วยก็ยังไม่มีใครรู้จัก จากการให้สัมภาษณ์ ของเจ้าดวงเดือน ณ เชียงใหม่ ซึ่งเคยฟังคำบอกเล่าจากเจ้าแก้วนวรัฐ สรุปความได้ว่า “ส่งไปเรียนแต่ ไม่เรียน กลับไปหลงสาว ถ้าเกิดมีลูกมีเต้าขึ้นมาจะทำอย่างไร เพราะเขาต้องเป็นผู้สืบทอดตำแหน่งต่อ จึงให้ส่งตัวกลับมา แต่กลับมาสองคน คนปลอมตัวเป็นผู้ชายชื่อมะเมี๊ยะ เลยบอกว่าอยู่ด้วยกันไม่ได้ แล้วสั่งให้ส่งตัวกลับ” ยังมีข้อมูลบางกระแสบอกว่าเป็นเหตุผลทางการเมือง เพราะมะเมี๊ยะเป็นคนพม่า ในบังคับของอังกฤษ นักวิชาการค้นคว้าแล้ว ไม่มีมูล เพราะเจ้าองค์อื่นก็แต่งกับพม่าได้โดยไม่มีปัญหา อีกประเด็นหนึ่ง จากการสัมภาษณ์บุตรสาวสองคนของ อูโพด่อง เศรษฐีค้าไม้ชาวพม่า สหายสนิทของ เจ้าแก้วนวรัฐ กลับไม่รู้จักมะเมี๊ยะเลย ทั้งๆที่เรื่องนี้เป็นเรื่องใหญ่ กลับไม่มีใครกล่าวถึง แม้แต่บันทึก ของชาวต่างประเทศ ก็ไม่ปรากฏว่ามีใครเขียนไว้ จึงยังเป็นที่ถกเถียงกันว่า มะเมี๊ยะ เป็นเรื่องจริง หรือ นวนิยายอิงประวัติศาสตร์

ข้อมูลอ้างอิง: นิตยสารศิลปวัฒนธรรม เผยแพร่ออนไลน์ครั้งแรก วันที่ 22 สิงหาคม 2562

เจ้าน้อยศุขเกษม กับ นางมะเมี๊ยะ ข้อมูลเก่าจากต้นฉบับ 2011-03-01 สืบค้น 2021-08-10

มะเมี๊ยะ : เรื่องเก่าที่ต้องมองใหม่ สมฤทธิ์ ลือชัย ศิลปวัฒนธรรม ฉบับ 2555 20 ธันวาคม 2559

วิกิพีเดีย